Materi Ajar Basa Sunda Kelas 11

Matéri Ajar Basa Sunda

Ku Arif Abdilah

Pangajaran Roman atawa Novel

Istilah roman téh sakapeung mah aya nu ngahartikeun sarua, sakapeung deui aya nu ngahartikeun béda. Tapi dina sastra Sunda mah dua istilah éta téh éstu sarua baé. Ceuk Iskandarwassid (1996, kc. 130) anu disebut roman téh sarua jeung novel anu hartina prosa rékaan (fiksi) nu naratif (ngawujud lalakon), umumna panjang sarta galur caritana atawa plot-na kompléks (ngarancabang). Ku lantaran kitu, wanda roman/novel mah bisa midangkeun rupa-rupa palaku, ngasupkeun rupa-rupa kajadian, laluasa ngadéskripsikeun latar, jeung laluasa ngahirupkeun karakterisasi. Tapi kabéhdieunakeun mah istilah roman téh geus carang dipaké, nu mindeng dipaké téh nya istilah novel baé.

Dina kamekaran sastra Sunda, roman atawa novel téh minangka wangun sastra anu jolna ti Barat. Roman atawa novel asup kana ranah sastra pribumi ngaliwatan atikan Walanda anu mimiti mekar kira-kira abad ka-18 jeung ka-19. Salian ti ngaliwatan atikan, mahabuna budaya citak atawa perubahan sistem tulisan tina manuskrip kana citak jeung peran intéléktual tradisional (ménak pribumi), anu harita réa narjamahkeun karya-karya Barat, jadi cukang lantaran munculna roman atawa novel. Malah roman atawa novel téh dipigandung pisan, jeung hasil merenahkeun manéh di masarakat (nu maca).

Hal séjénna anu boga peran dina lahirna genre roman atawa novel nyaéta pamaréntah Walanda (1908), anu hasil ngajieun lembaga penerbitan jeung percetakan buku anu disebut Commissie voor delvolkslectuur (anu dina taun 1917 jadi Balai Pustaka). Ieu penerbitan téh boga pancén pikeun milah-milih laju medalkeun bahan bacaan—dijerona kaasup roman—pikeun dijadikeun rujukan dina ngajarkeun di sakola-sakola formal, anu udaganana pikeun ngawangun sikep moral manusa anu teu ngaruksak kakawasaan jeung katingtriman kolonial.[1]

Roman atawa novel munggaran dina sastra Sunda nya éta Baruang ka Nu Ngarora karya D.K. Ardiwinata taun 1914. Novel dina sastra Sunda leuwih ti heula medal dibandingkeun jeung novel dina sastra Indonesia. Dina sastra Indonesia, novel nu pangheulana medal nya éta Azab dan Sengsara karya Merari Siregar taun 1920. Sabada ti éta, terbit satuluyna karangan D.K. Ardiwinata anu judulna Carios Raden Ustaman taun 1919, karangan Mas Natawirja Carios Ki Santri Gagal taun 1921, karangan R. Sungkawa anu judulna Carita Dulur Lima taun 1924, jeung karangan R. Memed Sastrahadiprawira Mantri Jero taun 1928 (Rusyana, 1979, kc. 168; Ruhaliah, 2002, kc. 135-137; Rosidi, 2013, kc. 52).

Di sagigireun ti éta, pikeun nyumponan bacaan masarakat, muncul ogé penerbit-penerbit leutik séjénna. Ieu penerbit téh béda jeung penerbit anu diadegkeun ku pamaréntah kolonialis Walanda. Ieu penerbit-penerbit téh sipatna teu kabeungkeut ku katangtuan-katangtuan jeung pulitik pamaréntah, dina harti ieu penerbit téh éstu bebas dina milah-milih jeung medalkeun buku-buku anu pikeun maranéhna merenah dibaca ku rahayat. Malah ku ieu penerbit-penerbit mah buku téh digunakeun pikeun alat dina ngiritk pulitik pamaréntah jajahan (Rosidi, 2013, kc. 51).

Pangarang jeung Karya-karyana

Roman atawa novel munggaran dina sastra Sunda nya éta Baruang ka Nu Ngarora karya D.K. Ardiwinata taun 1914. Novel dina sastra Sunda leuwih ti heula medal dibandingkeun jeung novel dina sastra Indonesia. Dina sastra Indonesia, novel nu pangheulana medal nya éta Azab dan Sengsara karya Merari Siregar taun 1920.

Mangsa taun 1920-an nepi ka taun 1940-an téh mangrupa mangsa anu pangsubur-suburna pikeun kahirupan sastra Sunda (Rosidi, 2013, kc. 53). Dina éta mangsa, réa pisan karya sastra anu gelar tur luhur ajénna, kaasup salah sahiji wangun novel, saperti anu ditétélakeun ieu di handap. Kacatet novél nu medal mangsa taun 1914-1930 (Ruhaliah, 2002 kc 135-137; Rosidi, 2013 kc 52; Rusyana, 1979 kc 168), téh nyaéta,

1.   D.K. Ardiwinata, 1914. Baruang Ka Nu Ngarora. Belanda: Weltevreden,

2.   D.K. Ardiwinata, 1919. Carios Raden Ustaman. Belanda: Weltevreden,

3.   Tjaraka, 1919. Ceurik Abdi. (?),

4.   Muh. Sanoesi, 1920. Sari Fatimah. (?),

5.   Mas Natawirja, 1921. Carios Ki Santri Gagal. Batavia: Commisie voor de Volkslectuur,

6.   M.A. Salmoen, 1923. Muru Julang Ngaleupaskeun Peusing. (?),

7.   Joehana, 1923. Eulis Atjih. Bandung: Dahlan Bekti,

8.   ______, 1923. Néng Yaya. Bandung: Dahlan Bekti,

9.   Muh. Sanoesi, 1923. Siti Rayati. Bandung: Dahlan Bekti,

10. R. Sungkawa, 1924. Carita Dulur Lima. (?)

11. Joehana, 1926. Carios Agan Permas. Bandung: Dahlan Bekti,

12. ______, 1926. Rusiah Nu Goréng Patut. Bandung: Dahlan Bekti,

13. Nyi Raden Permasih, 1926. Pait Peuheurna Nyandung. Jakarta: Balé Pustaka,

14. Joehana, 1927. Kalepatan Putra Dosana Ibu Rama. (?),

15. R. Méméd Sastrahadiprawira, 1928. Mantri Jero. Jakarta: Balé Pustaka,

16. Joehana, 1928. Gunung Gelenyu. Bandung: Dahlan Bekti,

17. ______, 1928. Hutang Nyeri Bayar Nyeri. Jakarta: Balé Pustaka,

18. ______, 1928. Mugiri. Bandung: Dahlan Bekti,

19. Muh. Sanoesi, 1928. Dibelaan Pegat Nyawa. Bandung: Dahlan Bekti,

20. M.A. Salmoen, 1928. Sungkeman Gelung. (?),

22. R. Candra Praja, 1929. Pipilih Nyiar nu Leuwih. Jakarta: Balé Pustaka,

23. R. Méméd Sastrahadiprawira, 1930. Pangeran Kornél. Jakarta: Balé Pustaka,

24. Margasulaksana, 1930. Diarah Pati. Belanda?: Weltevreden,

25. Muh. Ambri, 1932. Burak Siluman. Jakarta: Balé Pustaka,

26. __________, 1932. Pependeman Nabi Sulaéman (tarjamahan). (?),

27. __________, 1932. Pusaka Ratu Teluh. (?),

28. __________, 1932. Istri Pelit. (?),

29. __________, 1932. Palika jeung Jin. (?),

30. __________, 1932. Carita Buah Koldi. Jakarta: Balé Pustaka,

31. __________, 1932. Numbuk Di Sué. Jakarta: Balé Pustaka,

32. __________, 1932. Munjung. (?),

33. __________, 1932. Si Kabayan Jadi Dukun. (?),

34. __________, 1932. Ngawadalkeun Nyawa. Jakarta: Balé Pustaka,

35. Margasulaksana, 1932. Dunungan Midua Manah. Jakarta: Balé Pustaka,

36. Tjaraka, 1933. Isukan Kuring Digantung. (?),

37. Muh. Ambri, 1934. Betah di Leuweung. (?),

38. __________, 1934. Karmawicitra. (?),

39. __________, 1934. Lain Éta. Jakarta: Balé Pustaka,

40. __________, 1934. Raja Neger jeung Bangsa Arab. (?),

41. M.A. Salmoen, 1939. Doraka. (?),

42. ___________, 1939. Ciung Wanara. (?),

43. Nanie, 1930. Rasiah Geulang Rantay. Jakarta: Balé Pustaka,

44. Samsu, 1930. Laleur Bodas. Jakarta: Balé Pustaka,

45. M.A. Salmoen, 1930. Mundinglaya. (?), jeung

46. ____________, 1930. Ekalaya Perlaya. (?).

Kabéhdieunakeun nu ngarang novel téh teu saateun, malah réa generasi ngora nu kualitas karyana teu éléh ti generasi saméméhna. Pikeun kapentingan pangaweruh, tangtu perlu diwanohkeun ogé pangarang-pangarang Sunda séjénna, utamana pangarang generasi sabada merdéka, di antarana:

1.      Suwarsih Djodjopuspito, Maryanah,

2.      Syarif Amin, karyana: Manéhna,

3.      Ki Umbara, karyana: Maju Jurang Mundur Jungkrang,

4.      R.A.F (Rahmatullah Ading Afandi), karyana: Nu Kaul Lagu Kaléon, Pipisahan,

5.      Aam Amalia, karyana: Puputon, Buron, Kalajengking, Lalangsé,

6.      Tini Kartini, karyana: Jurig Kabayan,

7.      Abdulah Mustappa, karyana: Mikung, Lembur Singkur,

8.      Ahmad Bakri, karyana: Payung Butut, Rajapati di Pananjung, Potrét,

9.      Usep Romli HM, karyana: Ceurik Santri, Béntang Pasantrén,

10.  Yosép Iskandar, karyana: Perang Bubat, Juag Toéd,

11.  Min Resmana, karyana: Si Kabayan Tapa,

12.  Muh. Rustandi Kartakusuma, karyana: Mersedes 190,

13.  Tatang Sumarsono, karyana: Demung Janggala, Galuring Gending,

14.  Holisoh M. É., karyana: Kembang-Kembang Petingan,

15.  Godi Suwarna, karyana: Sandékala, Déng,

16.  Deden Abdul Aziz, karyana: Pangantén,

17.  Dadan Sutisna, karyana: Sabalakana,

18.  jeung séjén-séjénna.

Pangajaran Carita Pondok

Istilah carita pondok sacéréwélna meunang narjamahkeun tina basa Inggris, short story. Gelarna dina sastra Sunda mangrupa sastra sampeuran, nya éta sabada ayana pangaruh Éropa dina kasusastraan Sunda (Faturohman, 1982, kc. 54). Carpon téh nya éta karya sastra sampeuran tur karangan (tinulis) rékaan atawa fiksi dina wangun lancaran, prosa naratif. Galur caritana rélatif basajan lantaran jumlah kajadian caritana henteu réa, sarta museur kana hiji kajadian utama.

Hiji hal anu ngabédakeun carita pondok jeung karya sastra séjénna, nya éta dina sifat naratifna atawa sifat caritaanana. Carita pondok mah kudu mangrupa carita naratif, lain mangrupa argumentasi, analisis, atawa déskripsi. Ngan wujud carita naratif téh lain carita pondok waé, tapi aya anu disebut sktétsa, warta, jeung lalampahan. Ngan bédana jeung carita pondok mah faktor aktualitas téh henteu dipasualkeun lantaran carita pondok mah mangrupa karya fiksi atawa karya rékaan (Faturohman, 1982, kc. 54).

Istilah carita pondok dina kahirupan sastra Sunda mangrupa pangaruh tina sastra Walanda. Nurutkeun Darpan mah genré carita pondok (carpon) Sunda téh geus aya saprak munculna kagiatan literasi modern anu ditandaan ku munculna budaya cetak, dina abad ka-19. Ti saprak munculna kagiatan literasi modern, réa buku-buku kumpulan carita nu medal, anu eusina lain baé fable atawa carita dongéng séjénna, tapi ogé nyaritakeun ngeunaan kahirupan sapopoé anu sipatna réalis. Salah sahijina karya Moehamad Moesa nu judulna "Hibat" jeung "Santri Gagal" nurutkeun Darpan mah geus kagolong kana carpon (Sundalana, 2012:12-29). Mun téa mah kitu, "Hibat" jeung "Santri Gagal" téh mangrupa carpon munggaran dina pajamuan sastra Sunda, sedengkeun buku kumpulan carpon anu munggaran dina basa Sunda nyaéta Dogdog Pangréwong karangan G.S. anu medal taun 1930 (Faturohman, 1982:54-55).

Mung terbitna buku Dogdog Pangréwong téh teu langsung ditéma ku kumpulan buku carita pondok ti pangarang séjénna. Kaayaan ieu téh éstu patukang tonggong jeung kamekaran carita pondok dina kasusastraan Indonésia, anu sanggeus Temen Duduk terbit taun 1936, laju ditéma ku buku kumpulan séjénna saperti Kawan Bergelut (1938) karya Suman Hs, Dari Lembah Kehidupan (1940) karya Hamka, dll.

Kakara taun 1959, muncul kumpulan carita pondok Sunda kadua judulna Carita Biasa karya Rachmatullah Ading Affandie atawa R.A.F. Tapi lain hartina dina kurun waktu méh tilu puluh taun, carita pondok Sunda téh saateun . Samalah dina kurun waktu harita, loba carita pondok Sunda utamana anu dipublikasikan dina majalah Parahyangan (1929-1949), Warga, Sunda, Panghégar, Sipatahunan, Manglé, jsb. Tapi sabada medalna buku kumpulan carpon anu kadua, carpon Sunda mingkin hirup deui. Sawatara kumpulan carpon anu medal téh di antarana Papacangan (1960) karya Rusman Sutiasumarga, Hujan Munggaran (1960) karya Ayatrohaedi, Dongéng Énténg ti Pasantrén (1961) karya R.A.F, Néangan (1962) karya Caraka, Jakarta Kuring (?) karya Sahuri, Jurig! (1963) karya Tini Kartini, jrrd. Malah dina mangsa kiwari tradisi nulis carpon téh beuki réa baé tur teu saateun. Pikeun kapentingan pangaweruh, tangtu perlu diwanohkeun ogé pangarang-pangarang Sunda (nu ngarang carpon) séjénna, di antarana:

1.      Ki Umbara, karyana: Teu Tulus Paéh Nundutan, Diwadalkeun ka Siluman,

2.      Yus Rusyana, karyana: Di Luhureun Jukut Reumis, Jajatén Ninggang Papastén,

3.      Tini Kartini, karyana: Paséa, Nyi Karsih,

4.      Abdulah Mustappa, karyana: Nu Teu Kungsi Kalisankeun,

5.      Karna Yudibrata, karyana: Kanyaah Kolot,

6.      Iskandarwassid, karyana: Halimun Peuting,

7.      Godi Suwarna, karyana: Murang-Maring, Serat Sarwa Satwa,

8.      Budi Rahayu Tamsya, karyana: Katalimbeng Angen-angen,

9.      Hadi AKS, karyana: Oknum, Kalapati,

10.  Darpan, karyana: Nu Harayang Dihargaan, Rusiah Kaopatwelas,

11.  Cecep Burdansyah, karyana: Anak Jadah,

12.  Dian Hendrayana, karyana: Lalakon Bimbang,

13.  Toni Lesmana, karyana: Carita Lain Caritakeuneun,

14.  jeung séjén-séjénna.

Struktur Carita dina Prosa

Ilaharna karya sastra boh éta novel (roman) atawa carpon tangtu moal leupas tina unsur atawa struktur anu ngawangunna. Anu disebut struktur dina karya sastra téh nyaéta susunan atawa komponén-komponén karangan nepi ka ngahasilkeun wujud karya sastra; gembleng tur boga ma’na[2]. Ceuk Robert Stanton mah struktur karya sastra téh diwangun ku: 1) téma carita; 2) fakta carita (alur, karakter, latar); jeung 3) sarana carita (puseur sawangan, gaya jeung suasana, simbol-simbol, imaji, judul). Tapi dina ieu pedaran mah moal rék dijéntrékeun kabéhanana, ukur sawatara struktur anu dianggap penting jeung perlu. Di antara struktur sastra anu bakal dipedar téh:

1.      téma carita, téh sarua jeung ma’na nu nyampak dina carita. Sakapeung mah téma dina carita téh teu neumbrak ditémbongkeun, dina harti, disumputkeun atawa implisit. Ayana téma téh ajangkeuneun ngawewegan jeung nandeskeun beungkeutan kajadian-kajadian anu keur dicaritakeun nya éta ngeunaan kahirupan anu dicaritakeun dina éta carita.

2.      alur atawa plot, sacara umum alur téh nyaéta runtuyan peristiwa-peristiwa anu silih sinambung sacara kausalna (sabab-akibatna), nepi ka ngawangun runtuyan carita anu gembleng. Hal-hal anu perlu aya dina alur nya éta, bagian awal, tengah, jeung ahir; ngayakinkeun jeung logis; nyiptakeun rupa-rupa kejutan (konflik); jeung ngamunculkeun laju ngaréréskeun pasualan-pasualan (klimaks).

3.      karakter, téh ilaharna mah dilarapkeun jadi dua kontéks. Kontéks kahiji, karakter anu nuduhkeun individu-induvidu anu muncul dina hiji carita (ngaran-ngaran tokoh). Kontéks anu kadua, karakter anu nuduhkeun kana motif tina rupa-rupa kapentingan, karep atawa kahayang, émosi, jeung prinsip-prinsip moral tina individu-individu dina hiji carita.

4.      latar, nyaéta tempat lumangsungna peristiwa dina carita atawa lingkungan anu nyampak dina leunjeuran carita. Latar téh bisa ngawujud dékor atawa tempat, misalna buruan imah, lolongkrang di jalan Braga, jrrd. Latar ogé bisa ngawujud waktu (poé, bulan, taun), cuaca, atawa mangsa.

5.      puseur sawangan, téh dina enas-enasna mah mangrupa visi pangarang, dina harti, puseur sawangan téh nyaéta posisi pangarang dina nilik hiji kajadian carita. Dumasar kana tujuanana Stanton hasil ngabagi opat puseur sawangan:

a.       Jalma kahiji-nu utama, di mana pangarang mosisieun manéh minangka karakter utama anu ungkara caritana ngagunakeun kekecapan karakter utama. Ilaharana mah ieu puseur sawangan téh ngagunakeun kecap sulur jalma kahiji, saperti kuring, uing.

b.      Jalma kahiji-lain utama, di mana pangarang mosisikeun manéh dina karakter lianna, lain nu utama.

c.       Jalma katilu-kasengker, pangarang minangka nu ngatur kabéh karakter jeung mosisikeun manéh minangka jalma katilu, tapi ukur ngagambarkeun naon anu katingal, kadéngé, jeung anu dipikirkeun ku salah sahiji karakter wungkul.

d.      Jalma katilu-teu kasengker, pangarang minangka nu ngatur kabéh karakter jeung mosisikeun manéh minangka jalma katilu. Tapi di dieu mah pangarang ogé bisa nyieun sawatara karakter anu mandeg mandiri.

6.      gaya jeung suasana (tone), gaya téh nyaéta cara pangarang dina ngagunakeun basana. Najan dua pangarang ngagunakeun alur, karakter, jeung latar nu sarua, tapi hasil tulisanana bisa baé béda. Bédana éta tulisan téh katémbong dina makéna basa pangarang dina sawatara aspék saperti ritme, panjang-pondokna kalimah, detail, humor, konkrét, imaji, jeung métafora. Salah sahiji élemen anu pakuat-pakait jeung gaya nya éta tone. Tone nya éta sikep émosional pangarang anu ditémbongkeun dina hiji carita. Tone téh bisa katémbong dina rupa-rupa wangun, di antaran romantik, ironis, misterius, sepi, jrrd.

7.      judul, téh minangka hiji hal anu penting dina hiji carita. Judul téh minangka ngaran macakal anu jadi ciri dina hiji karangan[3]. Judul téh bisa méré gambaran ngeunaan eusi carita, sok sanajan judul teu salawasna luyu jeung eusi carita. Judul ogé aya nu ajangkeuneun méré gambaran ngeunaan kagemblengan ma’na eusi carita. Judul aya kalana mangrupa simbol palsapah, sok sanajan kitu judul sagemblengna hak préogatif pangarang dina nyirian karanganana.

Pangajaran Drama

Dina kahirupan masarakat Sunda, drama téh geus teu bireuk deui, lantaran geus ti béhditu mula aya. Contona waé, wayang golék, réog, longsér, topéng banjét, sintrén, jrrd. Alam harita mah (tradisional), anu disebut drama téh éstu magelarkeun lakon wé, tanpa aya téks tinulis. Dina harti, para pamaén drama téh teu kudu ngapalkeun dialog-dialog, éstu inpropisasi, bébas milih kekecapan, anu penting mah teu méngpar tina konsép carita anu saméméhna ditepikeun ku sutradara. Éta hal téh béda jeung jaman ayeuna, sabada asupna modérnitas di masarakat Sunda (Indonésia). Asupna modérnitas téh saeutik-gedéna ngarobah pola pikir masarakatna, kitu deui dina drama. Drama anu saméméhna (nuduhkeun tradisional) teu wanoh jeung téks tinulis, kiwari mah (nuduhkeun alam modérn) wanoh jeung digunakeun. Malah anu jadi ciri tina drama modérn téh nyaéta ayana téks tinulis atawa ilahar disebut naskah. Lahirna naskah drama, anu satuluyna nyababkeun drama téh miboga dua diménsi, nyaéta minangka seni lakon jeung seni sastra. Anapon dina ieu tulisan, pedaran téh bakal leuwih museur kana pasualan drama modérn.

Saperti fiksi, drama téh ngalalakonkeun lakon; teu bina jeung puisi atawa prosa, drama ogé ngulinkeun kecap ku cara diimajinasikeun. Tapi, drama mah miboga ciri nu mandeg mandiri batan genre-genre nu séjénna, kayaning novel, carpon, jeung sajak. Medalna novel atawa carita prosa lianna miboga udagan sangkan bisa dibaca ku nu maca, nu maca éta karya-karya tinulis téh minangka nu maca individual. Béda jeung drama, drama mah diciptakeun pikeun dipagelarkeun atawa dipintonkeun ka balaréa. Téks drama anu dipintonkeun téh jadi leuwih hirup lantaran dipagelarkeun di luhureun panggung. Ku kituna drama mah miboga dua diménsi karakter, nyaéta salaku genre sastra jeung genre seni lakon atawa pertuunjukan. Ari genre sastrana ngajanggélék dina wangun naskah drama, sedengkeun génré seni lakon atawa pertunjukanana ngawujud dina téhnik peméntasan, téhnik olah vokal, olah tubuh, keaktoran, jeung artistik (Riffandi, 2010: 4). Ceuk Darmono mah aya tilu unsur anu ngawangun pintonan drama modérn téh nyaéta naskah, pintonan, jeung nu nongton. Mun di antarana aya nu langka, éta can bisa disebut minangka pintonan drama (Dewojati, 2010, kc. 11).

Struktur Drama

Ku lantaran drama téh diwangun ku dua seni nyaéta sastra jeung pertunjukan, atuh dina strukturna ogé boga dua. Kahiji, struktur drama dumasar kana karya sastra, kaduana struktur drama dumasar seni pertunjukan. Anapon dina struktur drama dumasar kana karya sastra éstu teu bina jeung struktur prosa umumna, saperti novel jeung carpon. Minangka téks naskah, struktur drama téh diwangun ku téma, fakta carita (alur, karakter, latar), jeung sarana carita (puseur sawangan, gaya basa jeung suasana, simbol-simbol, imaji, judul). Anapon struktur drama dumasar kana seni pertunjukan diwangun ku: prolog, dialog, pembabakan, adegan, wawancang, solilokui, aside, episode jeung epilog.

1.      Prolog: caritaan awal anu ditepikeun dina bubuka drama. Eusina mangrupa ébréhan kaayaan palaku, paguneman batin palaku, suasana pertunjukan, atawa konflik carita.

2.      Dialog: paguneman palaku. Paguneman di dieu tangtu miboga maksud, lian ti ngébréhkeun pikiran, rarasaan jeung karep palaku, ogé salaku panyambung kana jalan carita.

3.      Pembabakan: sajumlahing adegan. Ilaharna hiji carita drama diwangun ku 3-5 babak, tapi aya ogé drama nu teu make babak atawa ukur kawangun ku 1-2 babak.

4.      Adegan: adegan ditandaan ku munculna palaku anyar atawa situasi anu robah. Aya sababaraha bagian adegan, nyaéta: (1) adegan beurat/hésé, (2) adegan badéga atawa jongos, (3) adegan leutik, (4) adegan kacow/ngaco, (5) adegan nu ngiket/suspense, (6) adegan hampang/hiburan, (7) adegan terbuka, (8) adegan wajib.

5.      Wawancang: téks paréntah pikeun palaku.

6.      Solilokui atawa monolog; cara hiji palaku ngébréhkeun eusi pikiranana sangkan écés tanpa aya palaku séjén di panggung.

7.      Aside: palaku dialog jeung nu nongton dina hiji guneman jeung palaku lianna, tapi palaku nu lian api-api teu ngadéngéeun kana naon nu dicaritakeun.

8.      Épisode: bagian/sabagian carita anu mandeg mandiri.

9.      Épilog: pidato singget dina ahir carita anu ilaharna palakuna ngébréhkeuun jeung ngécéskeun intisari carita atawa téks tambahan (Isnendes, 2009, kc. 30)

Dadasar Maén Drama

            Maénkeun drama atawa téater téh teu gampang, teu kitu waé prak utamana pikeun aktor nu maén dina lalakon carita. Nu jadi aktor téh hadéna mah kudu bisa maénkeun peranna sangkan éta pintonan téh hasil ngirut nu ningal. Pikeun ngahontal éta kabéh, aya sawatara hal anu perlu dicangkem ku aktor minangka bekel mintonkeun hiji drama atawa téater, umpamana waé:

a.       pamolah teu kaku, teu dijieun-jieun (gestur);

b.      vokal kudu écés;

c.       karakteristik kudu kajiwaan;

d.      pasemon jeung rindat (mimik jeung éksprési) kudu wajar jeung ngayakinkeun; jeung

e.       ngawasa panggung jeung ngamangpaatkeun properti nu aya.

Pangajaran Carita Wayang

Carita wayang nya éta rupa-rupa lakon anu dipidangkeun dina carita wayang anu ngagambarkeun sipat jeung watek manusa di dunya. Carita wayang asalna ti India sarta  raket pakaitna jeung agama Hindu. Ayana pagelaran wayang di Nusantara teubisa dipisahkeun tina sumebarna agama Islam ku para wali. Kecap wayang sarua hartina jeung bayang anu ahrtina kalangkang. Sedengkeun golék hartina bonéka. Wayang purwa mangrupa lambang kahirupan didunya. Lalakon anu dina carita wayang anu jadi babon atawa pakem dina pagelaran wayang nya éta Ramayana jeung Mahabarata

Carita Ramayana nyaritakeun peperangan antara Rama jeung Rahwana marebutkeun Déwi Sinta. Tokohna nya éta Rama, Sinta, Rahwana, hanoman. Carita Mahabarata nyaritakeun peperangan antara Pandara jeung Kurawa. Tokohna nya éta Arjuna, Yudistira, Bima, Nakula, Sadéwa, Semar, Cépot, Garéng, Karna, Kurawa.

Perangkat Pagelaran Wayang

1.      Dalang tugasna ngusikeun wayang golék jeung mimpin guluyurna carita wayang.

2.      Sindén juru kawih dina pagelaran wayang

3.      Nayaga tukang nabeuh gamelan dina pagelaran wayang.

4.      Gamelan kumpulan waditra anu dipaké dina pagelaran wayang

5.      Gugunungan sarupa wayang pikeun muka, pindah, jeung nutup carita wayang.

6.      Jantur  nya éta gebog cau tempat ditancebkeuna wayang

Struktur Pagelaran Wayang

1.      Kakawén nya éta kawih dalang dina pagelaran wayang golék anu ngagunakeun basa kawi di sebut ogé suluk anu eusina papatah pikeun anu ngadangukeun lalakon.

2.      Murwa nya éta kecap anu dipaké bubuka ku dalang sabada kakawén jeung ngagunakeun basa kawi.

3.      Nyandra nya éta prolog anu digalantangkeun ku dalang sabada murwa.

4.      Antawacana nya éta paguneman dina pagelaran wayang.

5.      Tutup lawang sigotaka nya éta tanda atawa omongan yén pagelaran geus réngsé.

Pangajaran Dongéng

Ceuk Iskandarwassid mah (1996, kc. 31) anu disebut dongéng téh sumebarna sacara lisan jeung turun-tumurun. Tara kapaluruh saha pangarangna atawa nu nyiptakeunana (anonim). Ari nilik wangunna, dongéng téh kaasup wangun prosa (lancaran), tapi sakapeung ogé sok kaselapan bagian anu dikawihkeun (ugeran) umumna mah parondok. Nilik kana kajadian-kajadian caritana, sakapeung mah karasa pamohalan. Ceuk M.A. Salmun mah dongéng téh kabagi jadi lima rupa, nyaéta (1) dongéng sato (fabel), (2) dongéng  déwa (mitos), (3) dongéng jalma teu lumrah, (4) dongéng sasakala, (5) dongéng jurig.

Sakumaha nu geus disebutkeun yén dongéng téh sumebar sacara lisan, atuh ditepikeunna ogé turun-tumurun, umpamana dina riungan-riungan atawa waktu indung mépéndé anakna atawa aki jeung nini ka incuna. Tapi kabéhdieunakeun dongéng téh réa nu nalungtik jeung ngahaja dikumpulkeun (boh ku cara ngumpulkeun tina sumber lisan, boh ku cara nyadur tina basa deungeun) pikeun kapentingan dunya atikan. Sawatara dongéng anu hasil dikumpulkeun téh di antarana:

a.       Dongéng-dongéng anu Aranéh (1884), dikumpulkeun ku R.H. Moehamad Moesa;

b.      Dongéng-dongéng Sasakala I (1944), dikumpulkeun ku Moh. Ambri;

c.       Dongéng-dongéng Sasakala II, III (1966), dikumpulkeun ku R. Satjadibrata;

d.      Warnasari atawa Rupa-rupa Dongéng (1876), dikumpulkeun ku Raden Ayu Lasminingrat;

e.       Dongéng-dongéng Pieunteungeun (1865), disadur ku R.H. Moehamad Moesa;

f.       jeung réa-réa deui (Ruhaliah, 2002, kc. 60-61; Iskandarwassid, 1996, kc. 30).

Aya sawatara hal anu kudu dipaliré dina ngadongéng, di antarana:

a.       apalkeun heula atawa baca heula dongégna;

b.      tengetan saha waé para palakuna jeung kumaha karakterna;

c.       apalkeun galur caritana;

d.      bédakeun mana bagian bubuka, eusi, jeung panutupna;

e.       kudu puguh léntong jeung volumeu sorana; jeung

f.       kudu ngawasa panggung.

Pangajaran Ngarésénsi Buku

Istilah résénsi téh asalna tina basa Latén recensere anu hartina nilik deui, nimbang-nimbang, atawa ngajén. Ngarésénsi buku hartina ngajén kaayaan buku katut eusina. Anapon hal-hal anu dirésénsi téh ngawengku dua widang, nyaéta waruga (fisik) buku jeung eusi buku. Widang waruga buku ngawengku: a) pidangan (jilid) buku; b) judul buku; c) pangarang, nu nulis, atawa nu narjamahkeun; d) pamedal (penerbit); e) pedalan (citakan); jeung kandel buku. Ari widang eusi buku ngawengku: a) basa; b) bebeneran eusi (substansi); jeung c) gaya pangarang. Ilaharna mah timbangan kana eusi buku téh sok dipidangkeun hal-hal anu unggulna baé. Ngahaja éta téh dilakukeun, lantaran patali jeung tujuan ayana résénsi buku éta sorangan anu ngawawarkeun ayana buku anyar anu eusina alur jeung perlu dibaca ku balaréa.

Conto Résénsi Buku

Identitas Buku

Judul                                       : Ma Inung Néwak Cahaya

Pangarang                               : Mamat Sasmita

Medal Munggaran ku              : Kiblat Buku Utama - Bandung

Gambar Jilid                            : Ayi R. Sacadipura

Citakan Kahiji                         : Januari 2012

Kandelna Kaca                       : 107 kaca

Eusi Buku

Ma Inung Néwak Cahaya, mangrupa salasahiji kumpulan carpon karya Mamat Sasmita (anu satuluyna ditulis MS), atawa sakapeung nganggo sandiasmana M. Adipuddin. Pangarang anu lahir di Tasikmalaya 15 Méi 1951, kaasup pangarang anu produktip, sawatara karyana dimuat disababaraha média cétak boh anu maké basa Indonésa boh anu maké basa Sunda diantarana waé, PR, Tribun Jabar, Kompas, Cupumanik, Manglé, jrrd.

Kumpulan Carpon Ma Inung Néwak Cahaya mangrupa buku munggaran anjeunna salila ngalalanyah dunya kasususastraan Sunda. Aya 12 carpon dina ieu kumpulan téh, nya éta; ”Nini Jumsih Moro Langlayangan”, ”Silang Sigeu”, ”Basa Mamah Rék Ngajual Imah”, ”Ateul”, ”Kang Sabri Leungiteun Kalangkang”, ”Kang Sabri Mati Suri”, ”Gagal”, ”Wastu di Wastu”, ”Ma Inung Néwak Cahaya”, ”Onyét”, ”Nguseup”, jeung ”Basa Mamah jadi Caleg”. Diantara kabéh éta carpon, aya sababaraha carpon anu memang geus dimuat dina média cetak, aya ogé anu teu acan dimuat.

Dina ieu kumpulan carpon, MS geus nyoba hayang nyodorkeun kumaha nyieun carpon anu basajan. Dina harti MS aya kahayang pikeun munculkeun eusi caritana anu ngaguluyur tur ide anu basajan. Nilik kana sababaraha carponna méh hampir kabéh carpon dina ieu kumpulan téh ide-idena kawilang basajan pisan, hal-hal anu leutik anu, anu spele. Contona baé dina Carpon ”Kang Sabri Leungiteun Kalangkang” teu sapira, anu saenyana hayang nyaritakeun Kang Sabri anu disangka jurig lantran katingal teu boga kalangkang, ana disidik-sidik tétéla Kang Sabri téh lain teu boga kalangkang tapi lantaran harita waktu téh keur meumeujeuhna panonpoé aya dina luhureun embun-embunan, anu cék élmu alam mah kalangkang urang téh méh sarua jeung dirina. Geura ilikan.

.....

Si Nyai Ngabirigidig, bari nunjuk kana motor.

”éta motor jeung awak Akang euweuh kalangkangan.”

Astagfirullah, Kang Sabri sababaraha kali istigfar. Bari jeung rurat-rérét kana motor jeung awak. Enya geuning dirina téh euwueh kalangkangan, padahal harita panas poé éréng-éréngan.

Ilikan ogé lebah éndingna. Anu ngajéntrékeun kaayaan saenyana.

Kang Sabri Némpas, ”Lah,lahunta teuing moal enya aya jalma euweuh kalangkangan sagala. Tuh tingal apan sakitu jéntréna, panjang deui, éngké lamun tengah poé keur éréng-éréngan, kalangkang kuring jadi mondokan,” ngomong kitu téh bari nunjuk kana kalangkang sorangan. 

Lian ti éta, ”Kang Sabri Mati Suri”, ”Nini Jumsih Moro Langlayangan”, kaasup caritaanna basajan. Alias nyaritakeun hal-hal anu leutik. Dina ieu kumpulan carpon ogé bisa ditimukeun ku urang kahayang MS dina nepikeun caritana ku téma-téma anu ’nyelenéh’ umpamana baé dina carpon ”Onyét”, ”Ateul”, ”Nguseup”, ”Wastu di Wastu”. Dina ieu carpon MS nyoba-nyoba munculkeun unsur sindiran dina kahirupan sosial. Anu teleb pisan mah dina carpon ”Onyét”. Anu nyaritakeun pajabat korup, tapi manéhna asa kasindiran ku anakna sorangan lantaran disebut Onyét lain disebut bapa.

Ceuleungkeung téh budak anu bungsu ngomong, ”Hi hi onyét...., bari nunjuk ka Kang Sabri, terus budak téh maléngos bari ngajebian ka lanceukna.

Dina pasoalan ngagunakeun basa ogé, teu matak hésé teuing, éstu basajan. Taya basa-basa puitis atawa métafor-métafor anu matak beurat pikeun neuleumanna –jiga carpon ka ayeunakeun- ieu mah ngaguluyur. Mung memang dina sababaraha carponna aya unsur-unsur absurd (contona dina ateul) anu teu ilahar, hal éta anu matak urang rada ngahuleng macana, tapi sakapeung ogé matak kerung ka urangna.

Sagédéngeun éta aya anu matak ngirut dina ieu kumpulan carpon téh, nyaéta lebah tokoh utama dina unggal carpon. Méh kabéh carpon MS ngagunakeun tokoh anu ngaranna Kang Sabri. Kang Sabri digunakeun jadi sababara karakter dina tokohna. Anu hartina deui, MS maké sudut pandang kadua jeung katilu dina unggal carponna. Mangga urang tiasa maca. Dina 12 carpon dina ieu kumpulan méh kabéh tokoh ngaranna Kang Sabri –salin ti ”Silang Sigeu”, ”Ma Inung Néwak Cahaya”, jeung ”Basa Mamah jadi Caleg”.

Unggal karya tangtu teu sakabéhna sampurna, aya kakuranganna. Kitu deui dina ieu kumpulan carpon ”Ma Inung Néwak Cahaya”. Lebah gaya nyaritakeun bangun anu teu ajeg, asa dirurus, sakapeng ogé matak kerung ka urangna. Enya ogé nyaritakeun hal-hal anu basajan, tapi bet ka urang téh sok aya wéa kreteg ih, naon si.  

Najan kitu ieu carpon geus ngeuyeuban hasanah kasusastraan Sunda, anu katingal arang pisan ngaluarkeun buku saban taunna. Jeung deui ieu geus méré catetan yén loba hal-hal anu leutik anu teu kapaliré, anu saleresna boga poténsi pikeun dituliskeun tur dijadikeun karya -kalayan catetan dibungkus ku gaya nyarita anu matak ngirut-. Saheunteuna hal éta kudu dijadikeun tuladan pikeun generasi urang (baca: ngora) pikeun mekarkeun deui kasusastraan Sunda ku cara sakréatifna anu nyieun carita jeung gaya nyaritana nu béda. ”Ma Inung Néwak Cahaya” geus méré kelir dina ngabeungharan hasanah sastra Sunda.

Categories: Informasi